Nišlije svakodnevno prolaze pored nje. I nikada ne propuste da je pogledaju, kao da je vide prvi put. I uvek sa istim osećajem tihog ponosa i dozom skoro poniznog divljena svedočenju davnim vremenima, o kojima kao da govore same zidine, čiji su temelji postavljeni još u doba Kelta. One pričaju o rimskom, vizantjskom, srpskom srednjevekovnom i osmanskom periodu… Velikim carstvima i životima malih ljudi. Šapuću o bitkama i gromoglasno govore o srpskom herojstvu i borbi naših predaka za slobodu.
Dobrodošli u Nišku tvrđavu. Ona vas, od samog prolaska kroz Stambol kapiju, upozorava da ulazite na iskonsko tlo, a da svaki vaš korak, predstavlja hod po istoriji dugoj više od 2000 godina. Početkom trećeg veka pre nove ere, na obale Nišave stižu sa severa Evrope keltska plemena. Lepota reke i priroda naveli su ih da tu sagrade grad. Dok legenda kaže da su božanske vile obnavljale njegove zidine posle napada, činjenice potvrđuju da su temelje današnje tvrđave postavili Kelti, a da su grad nazvali Navissos – Vilina reka. Kao da su i sam naziv grada čuvale vile, jer se od tada nije menjao.
Sa dolaskom Rimljana, ime Vilinog grada izgovaralo se Naissus.
Tvrđava u prvom veku postaje važno strateško mesto o kojem svedoče brojna arheološka istraživanja i ostaci iz antičkog perioda.
Lapidarijum, jedan od najstarijih antičkih spomenika u Srbiji nalazi se u centralnom delu Tvrđave. Tu su otkriveni nadgrobni i zavetni spomenici, skulpture, sarkofazi i žrtvenici koji datiraju od 1.do 4. veka.
Konstantin Veliki, rimski car, rođen je u Naisusu 237 godine.
Veruje se da su tokom njegovog života, ili malo posle njegove smrti, nastale antičke terme, danas jedinstveni arheološki lokalitet, koji je 1982. godine, dobio status kulturnog dobra od velikog značaja.
O naprednom Rimskom carstvu, ne svedoči samo snaga vojne imperije, kultura i impozantna arhitektura, već i svakodnevni stil života i oblačenja. Upravo su, kako se veruje, terme nastale na tom mestu, kako bi svako ko želi da uđe u grad, morao da se prvo okupa.
Naissus postaje jedan od gradova sa većim značajem za Rimsko carstvo.
Do impozantno ukrašenih građevina vodile su raskošne ulice, kojima su šetale i ništa manje lepo obučene matrone.. Duh tog vremena sačuvan je Antičkoj ulici sa bazilikom iz perioda od 2. do 4. veka, koja se nalazila na centralnom platou Naissusa. Ulica je otkrivena tokom arheoloških istraživanja 1984. godine. Samo par godina kasnije, na gradskom polju, pronađena je palata sa oktagonom, ili Konstantinova vila. Reč je o, nesumnjivo, najraskošnijem objektu koji datira iz 4. veka. Zovu je Konstantinovom vilom, jer se veruje da je po svojoj luksuznosti mogla samo da pripada velikom rimskom imperatoru. Ipak, stručnjaci ne isključuju mogućnost da se radilo o drugoj, ali sasvim sigurno, vrlo uticajnoj ličnosti. Arheolizi su utvrdili da je palata imala podno i zidno grejanje. U njenom centru, nalazio se oktagon ukrašen podnim mozaikom, dok su freske krasile zidove.
Sloveni u Naissus stižu oko 615. godine i to obeležava srednjevekovni period grada.
Tvrđava i Naisus kasnije postaju deo vizantijske Srbije, ali padaju pod naletom Osmanskog carstva 1386. godine. Tek 1719. godine, sultan Ahmed treći nalaže izgradnju snažne i velike tvrđave sa bedemima kakvi su ostali do danas.
Izgradnja Stambol kapije, simbola Niške tvrđave, trajala je 4 godine. Završetak gradnje najavilo je postavljanje mermerne ploče iznad drvene kapije.
Zupčaste puškarnice i kružni otvori za topove vidljivi su u gornjem delu kapije. Odmah po ulasku u tvrđavu, sa leve strane, nalazi se hamam. Voda se do njega, sa Nišave, dovodila glinenim cevima. Tu su se, prema strogim pravilima, zasebno kupale žene i muškarci. Jednostruko kupatilo je najstariji objekat u tvrđavi iz perioda Osmanskog carstva. Desno od ulaza je arsenal, prostor na kojem su se čuvali municija i topovi.
Jedina preostala u tvrđavi, Bali Begova džamija, danas je u vlasništvu Galerije savremene likovne umetnosti, a zove se ,,Salon 77“.
Tipični osmanski ornamenti na prozorima i prepoznatljivi svodovi i lukovi, čine je jednim od pravih istorijskih bisera, te je i ovo zdanje 1982. godine, proglašeno za kulturno dobro od velikog značaja.
I konačno dolazimo do spomenika knezu Milanu Obrenoviću, podignutog 1902. godine. Delo je italijanskog kamenorezca Vinćenca Kaliterna, napravljeno u obliku puščanog metka. Spomenik je otkriven na prvu godišnjicu smrti nekadašnjeg kneza, a potom kralja Milana, u znak zahvalnosti za oslobađanje od petovekovnog turskog ropstva. Osvajana i oslobađana, Niška tvrđava je danas otvorena i slobodna za sve posetioce. Od turista se samo očekuje dobro raspoloženje, uz nadu da će priču o viševekovniom bedemima poneti sa sobom i prenositi kao svojevrsni poziv ljubiteljima istorije širom sveta.
Dođite u naš predivan mali grad na Nišavi, sa koje se i dalje čuje šapat vila i zveket oružja velikih vojskovođa.
Ovaj projekat je sufinansiran je sredstvima Grada Niša. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
